Historia Madery. 📜 Dzieje portugalskiej wyspy

Madera ma zaledwie 600 lat udokumentowanej historii – to niewiele jak na europejskie standardy. Od portugalskiego odkrycia w 1419 roku, przez erę cukrową, złoty wiek wina, sanatoryjną modę XIX-wiecznych elit, po dwa bombardowania w I wojnie światowej i współczesny boom turystyczny – każda epoka zostawiła ślad na wyspie. I większość z tych śladów nadal można zobaczyć na własne oczy.

Podoba Ci się ten przewodnik? Bardzo się cieszę. Mógł powstać dzięki temu, że niektóre linki są partnerskie – oznaczam je strzałką. Jeśli coś przez nie zarezerwujesz, dostanę prowizję. Nie wiąże się to dla Ciebie z żadnymi dodatkowymi opłatami. Jak zarabia ten przewodnik

Zanim dotarli Portugalczycy

Madera nie była zupełnie nieznana przed XV wiekiem. Według niektórych hipotez archipelag mogli znać już Fenicjanie, choć wyspa pozostawała niezamieszkana. Napotykali ją też średniowieczni żeglarze w XIV wieku.

Plutarch w „Żywotach równoległych” (żywot Sertoriusza) opisuje, jak rzymski wódz spotkał w Hiszpanii, u ujścia Betisu, żeglarzy opowiadających o idyllicznych wyspach Atlantyku, które nazywano Wyspami Błogosławionych.

Odkrycie i pierwsze osadnictwo (1418-1450)

Za odkrywców Madery uważa się trzech Portugalczyków: João Gonçalvesa Zarco, Tristão Vaza Teixeirę i Bartolomeu Perestrelę. W 1418 roku sztorm zagnał ich na Porto Santo — mniejszą wyspę archipelagu. Na samą Maderę wylądowali w kolejnych latach (1419 i 1420). Działali na zlecenie Infanta Henryka Żeglarza.

Nazwę „Madera” (po portugalsku Madeira — drewno/las) nadano prawdopodobnie przez kontrast z innymi, pustynniejszymi wyspami archipelagu. Wyspa rzeczywiście była pokryta gęstymi lasami.

Ziemię pod uprawę zyskiwano karczując i wypalając lasy — stąd legendy o wieloletnim pożarze, choć współczesne badania wskazują raczej na stopniowe wyrębywanie.

Podział wyspy

Henryk Żeglarz podzielił Maderę na dwie kapitanie (capitanias):

• Funchal — pod zarządem Zarco (południowe wybrzeże)
• Machico — pod zarządem Teixeiry (wschodnia część)

Porto Santo przypadło Bartolomeu Perestrelo.

Funchal szybko stał się głównym ośrodkiem. Nazwa pochodzi od słowa funcho (koper włoski) — rośliny, która rosła tu obficie.

Kim byli pierwsi osadnicy?

Na wyspie osiedlali się głównie uciekinierzy z Portugalii, prześladowani Maurowie i Żydzi z Hiszpanii, a także Holendrzy i Włosi.

Wątek Kolumba — Porto Santo

Kilka lat przed swoimi słynnymi wyprawami przez Atlantyk, na Porto Santo mieszkał Krzysztof Kolumb. Ożenił się z Filipą Moniz — córką Bartolomeu Perestrelo, pierwszego zarządcy wyspy. Kolumb był w tym czasie handlarzem cukru i dobrze znał warunki uprawy trzciny oraz technikę żeglarską Volta do mar. Doświadczenie zdobyte na Maderze miało wpływ na jego późniejsze wyprawy.

Do dziś na Porto Santo można odwiedzić Dom-Muzeum Kolumba (Casa Colombo) — budynek, w którym żeglarz mieszkał.

Era cukru: pierwszy boom gospodarczy (ok. 1450-1600)

W dekadzie lat 1450. produkcja pszenicy zaczęła spadać. Infant Henryk zlecił osadnikom sadzenie trzciny cukrowej — sprowadzono odmiany sycylijskie wraz z technologią uprawy. Łagodny klimat i obfitość wody (dzięki pierwszym levadom) stworzyły warunki, w których trzcina świetnie się przyjęła.

Produkcja cukru szybko stała się motorem gospodarki. Funchal przyciągało kupców i awanturników z całej Europy — Włochów, Basków, Katalończyków, Genueńczyków, Flamandów. W drugiej połowie XV wieku Funchal stało się obowiązkowym portem na europejskich szlakach handlowych.

W 1570 roku, w okresie największej prosperity, na Maderze działało 40 młynów cukrowych. Cukier eksportowano głównie do Portugalii i Flandrii (dzisiejsza Belgia).

Niewolnictwo — mroczna strona plantacji cukrowych

Rozwój plantacji cukrowych wiązał się z zapotrzebowaniem na siłę roboczą. Od 1452 roku na Maderę sprowadzano niewolników — najpierw Berberów i Guanchów z pobliskich Wysp Kanaryjskich, potem Afrykańczyków. W XVI wieku prawdopodobnie 10% populacji wyspy stanowili niewolnicy.

System kolonialnej produkcji cukru — z wykorzystaniem niewolników, wiatru do napędzania młynów i dostępu do morza — był na Maderze testowany w mniejszej skali, zanim został przeniesiony na Karaiby i do Brazylii.

Lewady — system irygacyjny z XV wieku

Gospodarka cukrownicza wymusiła budowę kanałów irygacyjnych — lewad. Pierwsze powstawały od lat 1450, odprowadzając wodę z wilgotnej północy na suche, słoneczne południe wyspy.

System lewad rozwijał się przez kolejne stulecia. Dziś to unikatowa sieć kanałów, która razem z kanałami dystrybucyjnymi liczy ok. 3100 km i jest jednocześnie bazą szlaków turystycznych (szczegóły we wpisie Lewady na Maderze). Lewady pełnią do dziś wiele funkcji — zaopatrują ludność w wodę, nawadniają uprawy i zasilają elektrownie wodne.

1

2

3

4

1: Lewada w drodze do Porto da Cruz, 2: PR6 Levada das 25 Fontes, 3: PR6 Levada das 25 Fontes, 4: Zbiornik na lewadzie przy szlaku PR6 w Rabaçal fot. Anita i Andrzej Podrez – luty 2025

Upadek monopolu

Pod koniec XVI i w XVII wieku Madera stopniowo traciła pozycję w produkcji cukru. Konkurencja tańszego cukru z Brazylii (portugalska kolonia) i São Tomé doprowadziła do upadku wyspiarskich cukrowni. Pod koniec XVII wieku z 40 młynów zostało zaledwie 5.

Unia iberyjska (1580-1640)

Okres często pomijany, a istotny: w latach 1580-1640 Madera wraz z całą Portugalią była częścią imperium hiszpańskiego (unia iberyjska). W 1586 roku ustanowiono nad wyspą władzę gubernatora, przekształcając ją stopniowo w kolonię korony.

Wino Madera: nowa specjalizacja (od XVII w.)

Po odzyskaniu przez Portugalię niepodległości i zacieśnieniu współpracy z Wielką Brytanią, mieszkańcy Madery zaczęli się bogacić na handlu, szczególnie z Nowym Światem. W 1676 roku wyspę zamieszkiwało już 50 tysięcy osób, w tym 10 tysięcy w Funchal, które stało się kosmopolitycznym portem — zawijały tu niemal wszystkie statki płynące z kolonii do Lizbony.

W XVII wieku na pierwszy plan wysunęła się uprawa winorośli. Wino produkowano na Maderze wcześniej (winorośl sprowadzono prawdopodobnie już w XV w.), ale teraz stało się głównym towarem eksportowym.

Dlaczego Madera smakowała tak wyjątkowo?

Kluczowe dla sukcesu było odkrycie metody estufagem — podgrzewania wina. Według tradycji nastąpiło to przypadkowo: podczas długich rejsów przez tropiki beczki w ładowniach nagrzewały się, a wino po powrocie miało lepszy, karmelowy smak niż przed podróżą.

Z czasem celowo wprowadzono podgrzewanie w specjalnych pomieszczeniach (estufas) lub pozostawianie beczek na słońcu (vinho ao canteiro — metoda stosowana do najlepszych roczników).

Wino Madera w historii świata

Wino z Madery stało się jednym z najpopularniejszych luksusowych trunków w kolonialnym świecie zachodnim w XVII i XVIII wieku.

Według tradycji, wino z Madery miało być użyte do toastu przy podpisywaniu amerykańskiej Deklaracji Niepodległości w 1776 roku przez Ojców Założycieli USA.

Brytyjskie wpływy: od kupców do sanatorium (XVII-XIX w.)

Brytyjscy kupcy winiarze

Wraz ze wzrostem traktatów handlowych z Anglią, na Maderze osiedlali się ważni angielscy kupcy, którzy ostatecznie przejęli kontrolę nad coraz ważniejszym handlem winem. Angielscy handlarze konsolidowali rynki w Ameryce Północnej, na Antylach i w samej Anglii.

Oprócz handlu, Brytyjczycy zakładali szkoły, budowali kościoły i cmentarze, inwestowali w różne branże — turystykę, meblarstwo, produkcję lin, hafciarstwo (słynne hafty maderskie).

Wiele domów handlowych funkcjonuje do dziś: Blandy’s (od 1811 roku), Cossart Gordon, Leacock’s.

Okupacja brytyjska (1801-1814)

W czasie wojen napoleońskich Wielka Brytania dwukrotnie zajęła Maderę — w latach 1801-1802 i 1807-1814. Obie okupacje były ograniczone czasowo i zaakceptowane (pod presją) przez rząd portugalski, ale pokazują, jak strategicznie ważna była wyspa dla Imperium Brytyjskiego — zarówno jako baza na szlaku do Indii, jak i jako ośrodek handlu winem.

Madera jako sanatorium europejskich elit

W XIX wieku Madera zyskała sławę klimatycznego kurortu. Łagodny, stabilny klimat (średnia roczna 22,6°C w dzień, 16,5°C w nocy na wybrzeżu) przyciągał chorych na gruźlicę i osoby szukające rekonwalescencji.

Odwiedzający dzielili się na cztery grupy: pacjenci, podróżnicy, turyści i naukowcy. Większość należała do zamożnej arystokracji. Pierwszy przewodnik turystyczny po Maderze ukazał się w 1850 roku.

Słynni goście sanatoryjnej Madery:

• Cesarzowa Sissi (Elżbieta Bawarska) — spędziła na wyspie zimę 1860/61 (od listopada 1860 do kwietnia 1861 r.), lecząc się z gruźlicy i depresji, w jaką popadła na wiedeńskim dworze
• Winston Churchill — był na Maderze dwa razy: krótko w 1899 r. (w drodze na wojnę burską) i w styczniu 1950 r., kiedy zatrzymał się w Reid’s i malował w ukochanej Câmara de Lobos.

Reid’s Palace Hotel

W 1891 roku otwarto „Reid’s New Hotel” — luksusowy hotel na klifie, zbudowany według planów szkockiego przedsiębiorcy Williama Reida i otwarty po jego śmierci (1888) przez jego synów. Funkcjonuje do dziś jako pięciogwiazdkowy Belmond Reid’s Palace.

XX wiek: wojny, wygnanie, rewolty

I wojna światowa — Madera pod ogniem

Wbrew pozorom, Madera wcale nie przetrwała I wojny spokojnie.

3 grudnia 1916 roku niemiecki U-boot U-38 wpłynął do portu w Funchal. Storpedował i zatopił trzy statki (brytyjski okręt kablowy Dacia, francuski transportowiec Kanguroo i francuską kanonerkę Surprise — zginęło 35 osób z jej załogi). Po ataku na statki, U-boot przez dwie godziny bombardował Funchal z odległości ok. 3 km. Baterie na Maderze odpowiedziały ogniem i ostatecznie zmusiły U-boota do wycofania.

12 grudnia 1917 roku był drugi atak — dwa U-booty (U-156 i U-157) ponownie bombardowały Funchal. Tym razem ostrzał trwał ok. 30 minut, wystrzelono 40 pocisków kalibru 120 i 150 mm. Zginęły 3 osoby, 17 zostało rannych, uszkodzono domy i kościół Santa Clara.

W 1927 roku, w Terreiro da Luta, ksiądz José Marques Jardim wzniósł ponad 5-metrowy pomnik Nossa Senhora da Paz (Matki Boskiej Pokoju), upamiętniający koniec wojny. W jego podstawę wbudowano łańcuchy kotwiczne zatopionych statków.

Karol I Habsburg — cesarz na wygnaniu

Po I wojnie światowej Karol I Habsburg, ostatni cesarz Austro-Węgier, trafił na wygnanie na Maderę po dwóch nieudanych próbach odzyskania tronu Węgier. Rada Mocarstw Sprzymierzonych wybrała Maderę, bo była izolowana na Atlantyku i łatwa do pilnowania. Karol I zmarł na wyspie 1 kwietnia 1922 roku. Jego trumna spoczywa w kaplicy kościoła Nossa Senhora do Monte.

Piłsudski na Maderze — polski wątek

Dla polskich czytelników szczególnie interesujący: Józef Piłsudski przebywał na Maderze od 21 grudnia 1930 do 23 marca 1931 roku. Jego pobyt upamiętnia tablica w willi Quinta Bettencourt na przedmieściach Funchal i popiersie w centrum Funchal.

Podczas pobytu Piłsudski obchodził imieniny. Z tej okazji w Polsce ogłoszono akcję wysyłania kartek na wyspę — z całego kraju wysłano ponad milion pocztówek. Miał je dostarczyć „Wicher” — najnowszy polski niszczyciel, świeżo ukończony we Francji.

Jest też legenda portugalska głosząca, że na Maderze osiadł po bitwie pod Warną polski i węgierski król Władysław III Warneńczyk.

Rewolta Maderska 1931

W 1931 roku na wyspie wybuchła rebelia przeciw lizbońskiej dyktaturze generała Carmony. Bezpośrednią przyczyną było ograniczenie prawa wyrobu mąki, co spowodowało wzrost ceny chleba i kryzys gospodarczy. Po początkowych sukcesach rebelię stłumiło wojsko przybyłe z Lizbony.

II wojna światowa

Portugalia była neutralna (od 1943 r. niebelegerentna). Sojusz anglo-portugalski (Treaty of Windsor z 1386 roku — najstarszy wciąż obowiązujący sojusz na świecie) sprawił, że Madera przyjęła uchodźców.

W lipcu 1940 roku na wyspę ewakuowano ok. 2000 Gibraltarczyków, zagrożonych ewentualnym atakiem Hiszpanii lub Niemiec na Gibraltar. Na wyspie nazywano ich Gibraltinos. Niektórzy ożenili się z mieszkankami Madery i zostali po wojnie.

12 listopada 1940 roku Hitler wydał Dyrektywę nr 18, w której rozważał możliwość inwazji na Portugalię i zajęcia Madery oraz Azorów. Do realizacji nigdy nie doszło.

Rewolucja Goździków i autonomia

Po Rewolucji Goździków w 1974 roku i upadku dyktatury, Madera uzyskała status Regionu Autonomicznego 1 lipca 1976 roku. Zyskała własny rząd regionalny i parlament (Assembleia Legislativa da Madeira).

Madera współczesna

Wejście do UE i infrastruktura

Wraz z przystąpieniem Portugalii do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej w 1986 roku, Madera otrzymała dostęp do funduszy strukturalnych.

Efektem jest m.in.:

• Budowa Vias Rápidas (dróg ekspresowych) — np. VR1 o długości 44,2 km z 30 tunelami, łącząca Funchal z lotniskiem i portem handlowym w Caniçal
• Rozbudowa lotniska (dziś Cristiano Ronaldo International Airport — od najsłynniejszego urodzonego na Maderze piłkarza) z bezpośrednimi lotami do ponad 30 portów w Europie

Dziedzictwo UNESCO

W 1999 roku Las Laurowy Madery (Laurissilva) został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. To największy zachowany fragment subtropikalnego lasu wawrzynu — relikt lasów pokrywających Europę miliony lat temu. Wpisany na listę las ma ok. 15 tys. ha, czyli ok. 20% powierzchni wyspy.

Energia odnawialna — levady w XXI wieku

Ciekawostka: levady pełnią dziś nie tylko funkcję turystyczną, ale też energetyczną. Elektrownia wodna Socorridos, zasilana wodą transportowaną przez levady, jest głównym systemem hydraulicznym wyspy. W pierwszej połowie 2022 roku 33% energii elektrycznej na Maderze pochodziło ze źródeł odnawialnych — w ramach projektu współfinansowanego przez UE o wartości 34,7 mln euro.

Madera dziś — co warto wiedzieć

• Stolica: Funchal — ok. 106 tys. mieszkańców w spisie z 2021 r., czyli ok. 42% mieszkańców archipelagu
• Cały archipelag: 250 744 mieszkańców w spisie z 2021 r., a na koniec 2025 r. ok. 266 tys.
• Powierzchnia: 801 km² (sama wyspa Madera: 741 km²)
• Lotnisko: Cristiano Ronaldo International Airport — bezpośrednie loty do ponad 30 miast Europy
• Transport wewnętrzny: od 1 lipca 2024 r. autobusy działają we wspólnej sieci SIGA, w której jeżdżą Horários do Funchal (Funchal), SIGA Rodoeste (zachód wyspy) i CAM (wschód i północ)
• Klimat: subtropikalny, w Funchal średnio 20,0°C w roku, ok. 23°C w dzień i ok. 17°C w nocy (IPMA 1991⁠–⁠2020)

Śladami historii: co zobaczyć?

Funchal — stare miasto i muzea

• Zona Velha (Stare Miasto) — najstarsze uliczki Funchal, zabytkowa architektura XVI-XIX w.
• Museu Quinta das Cruzes — historyczna rezydencja z ekspozycją mebli i porcelany
• Museu da Cidade do Açúcar (Muzeum Cukru) — historia ery cukrowej
• Katedra Sé do Funchal — w stylu gotyckim z XV w.
• Fortaleza de São Tiago — fort z XVII w., obecnie zamknięty dla zwiedzających (działa tylko restauracja)

Wino — quintas z degustacją

• Blandy’s Wine Lodge (Funchal) — piwnice pamiętające XIX wiek
• Pereira d’Oliveira (Funchal)
• H.M. Borges (Funchal)

Monte i okolice

• Igreja de Nossa Senhora do Monte — kościół, w kaplicy trumna Karola I Habsburga
• Terreiro da Luta — pomnik Nossa Senhora da Paz z łańcuchami zatopionych statków z I WŚ

Porto Santo

• Casa Colombo (Dom-Muzeum Kolumba) — budynek, w którym mieszkał Kolumb

Lewady — żywe dziedzictwo inżynieryjne

Sieć ok. 3100 km kanałów irygacyjnych (razem z kanałami dystrybucyjnymi) z XV⁠–⁠XX w., stanowiąca dziś bazę szlaków turystycznych i wciąż pełniąca funkcje gospodarcze.

Najczęstsze pytania o historię Madery

📚 Bibliografia i źródła (9)

Przy pisaniu tego artykułu korzystałam z:

• Oliveira Marques, A.H. — Historia Portugalii, t. 1, Warszawa: PWN, 1987
• Vieira, A. — Slaves with or without Sugar, Autonomous Region of Madeira, 1996
• Gregory, D. — The Beneficent Usurpers: A History of the British in Madeira, 1988
• Gomes Eanes de Zurara — Kronika odkrycia i podboju Gwinei (XV w.)
• Oficjalny przewodnik Visit Madeira — visitmadeira.com
• Instituto Nacional de Estatística (INE) — Censos 2021: ine.pt
• Instituto Português do Mar e da Atmosfera (IPMA) — dane klimatyczne: ipma.pt
• Portal madera.org.pl — Józef Piłsudski na Maderze
• własne notatki i wspomnienia z podróży na Maderę w latach 2023 – 2026