Historia Madery. Dzieje portugalskiej wyspy.

Madera ma zaledwie 600 lat udokumentowanej historii – to niewiele jak na europejskie standardy. Od portugalskiego odkrycia w 1419 roku, przez erę cukrową, złoty wiek wina, sanatoryjną modę XIX-wiecznych elit, po dwa bombardowania w I wojnie światowej i współczesny boom turystyczny – każda epoka zostawiła ślad na wyspie. I większość z tych śladów nadal można zobaczyć na własne oczy.

Zanim dotarli Portugalczycy

Madera nie była zupełnie nieznana przed XV wiekiem. Archipelag był znany Fenicjanom w starożytności, choć wyspa pozostawała niezamieszkana. Napotykali ją też średniowieczni żeglarze w XIV wieku.

Plutarch w „Żywotach równoległych” relacjonował, że w Kadyksie spotkał żeglarzy opowiadających o idyllicznych wyspach Atlantyku, które nazywali Wyspami Błogosławionych.

Odkrycie i pierwsze osadnictwo (1418-1450)

Za odkrywców Madery uważa się trzech Portugalczyków: João Gonçalvesa Zarco, Tristão Vaza Teixeirę i Bartolomeu Perestrelę. W 1418 roku sztorm zagnał ich na Porto Santo — mniejszą wyspę archipelagu. Na samą Maderę wylądowali w kolejnych latach (1419 i 1420). Działali na zlecenie Infanta Henryka Żeglarza.

Nazwę „Madera” (po portugalsku Madeira — drewno/las) nadano prawdopodobnie przez kontrast z innymi, pustynniejszymi wyspami archipelagu. Wyspa rzeczywiście była pokryta gęstymi lasami.

Ziemię pod uprawę zyskiwano karczując i wypalając lasy — stąd legendy o wieloletnim pożarze, choć współczesne badania wskazują raczej na stopniowe wyrębywanie.

Podział wyspy

Henryk Żeglarz podzielił Maderę na dwie kapitanie (capitanias):

• Funchal — pod zarządem Zarco (południowe wybrzeże)
• Machico — pod zarządem Teixeiry (wschodnia część)

Porto Santo przypadło Bartolomeu Perestrelo.

Funchal szybko stał się głównym ośrodkiem. Nazwa pochodzi od słowa funcho (koper włoski) — rośliny, która rosła tu obficie.

Kim byli pierwsi osadnicy?

Na wyspie osiedlali się głównie uciekinierzy z Portugalii, prześladowani Maurowie i Żydzi z Hiszpanii, a także Holendrzy i Włosi.

Wątek Kolumba — Porto Santo

Kilka lat przed swoimi słynnymi wyprawami przez Atlantyk, na Porto Santo mieszkał Krzysztof Kolumb. Ożenił się z Filipą Moniz — córką Bartolomeu Perestrelo, pierwszego zarządcy wyspy. Kolumb był w tym czasie handlarzem cukru i dobrze znał warunki uprawy trzciny oraz technikę żeglarską Volta do mar. Doświadczenie zdobyte na Maderze miało wpływ na jego późniejsze wyprawy.

Do dziś na Porto Santo można odwiedzić Dom-Muzeum Kolumba (Casa Colombo) — budynek, w którym żeglarz mieszkał.

Era cukru: pierwszy boom gospodarczy (ok. 1450-1600)

W dekadzie lat 1450. produkcja pszenicy zaczęła spadać. Infant Henryk zlecił osadnikom sadzenie trzciny cukrowej — sprowadzono odmiany sycylijskie wraz z technologią uprawy. Łagodny klimat i obfitość wody (dzięki pierwszym levadom) stworzyły warunki, w których trzcina świetnie się przyjęła.

Produkcja cukru szybko stała się motorem gospodarki. Funchal przyciągało kupców i awanturników z całej Europy — Włochów, Basków, Katalończyków, Genueńczyków, Flamandów. W drugiej połowie XV wieku Funchal stało się obowiązkowym portem na europejskich szlakach handlowych.

W 1570 roku, w okresie największej prosperity, na Maderze działało 40 młynów cukrowych. Cukier eksportowano głównie do Portugalii i Flandrii (dzisiejsza Belgia).

Niewolnictwo — mroczna strona plantacji cukrowych

Rozwój plantacji cukrowych wiązał się z zapotrzebowaniem na siłę roboczą. Od 1452 roku na Maderę sprowadzano niewolników — najpierw Berberów i Guanchów z pobliskich Wysp Kanaryjskich, potem Afrykańczyków. W XVI wieku prawdopodobnie 10% populacji wyspy stanowili niewolnicy.

System kolonialnej produkcji cukru — z wykorzystaniem niewolników, wiatru do napędzania młynów i dostępu do morza — był na Maderze testowany w mniejszej skali, zanim został przeniesiony na Karaiby i do Brazylii.

Lewady — system irygacyjny z XV wieku

Gospodarka cukrownicza wymusiła budowę kanałów irygacyjnych — lewad. Pierwsze powstawały od lat 1450, odprowadzając wodę z wilgotnej północy na suche, słoneczne południe wyspy.

System lewad rozwijał się przez kolejne stulecia. Dziś stanowi unikatową sieć kanałów o łącznej długości około 1400 km, będących jednocześnie bazą szlaków turystycznych. Lewady pełnią do dziś wiele funkcji — zaopatrują ludność w wodę, nawadniają uprawy i zasilają elektrownie wodne.

Upadek monopolu

Pod koniec XVI i w XVII wieku Madera stopniowo traciła pozycję w produkcji cukru. Konkurencja tańszego cukru z Brazylii (portugalska kolonia) i São Tomé doprowadziła do upadku wyspiarskich cukrowni. Pod koniec XVII wieku z 40 młynów zostało zaledwie 5.

Unia iberyjska (1580-1640)

Okres często pomijany, a istotny: w latach 1580-1640 Madera wraz z całą Portugalią była częścią imperium hiszpańskiego (unia iberyjska). W 1586 roku ustanowiono nad wyspą władzę gubernatora, przekształcając ją stopniowo w kolonię korony.

Wino Madera: nowa specjalizacja (od XVII w.)

Po odzyskaniu przez Portugalię niepodległości i zacieśnieniu współpracy z Wielką Brytanią, mieszkańcy Madery zaczęli się bogacić na handlu, szczególnie z Nowym Światem. W 1676 roku wyspę zamieszkiwało już 50 tysięcy osób, w tym 10 tysięcy w Funchal, które stało się kosmopolitycznym portem — zawijały tu niemal wszystkie statki płynące z kolonii do Lizbony.

W XVII wieku na pierwszy plan wysunęła się uprawa winorośli. Wino produkowano na Maderze wcześniej (winorośl sprowadzono prawdopodobnie już w XV w.), ale teraz stało się głównym towarem eksportowym.

Dlaczego Madera smakowała tak wyjątkowo?

Kluczowe dla sukcesu było odkrycie metody estufagem — podgrzewania wina. Według tradycji nastąpiło to przypadkowo: podczas długich rejsów przez tropiki beczki w ładowniach nagrzewały się, a wino po powrocie miało lepszy, karmelowy smak niż przed podróżą.

Z czasem celowo wprowadzono podgrzewanie w specjalnych pomieszczeniach (estufas) lub pozostawianie beczek na słońcu (vinho ao canteiro — metoda stosowana do najlepszych roczników).

Wino Madera w historii świata

Wino z Madery stało się jednym z najpopularniejszych luksusowych trunków w kolonialnym świecie zachodnim w XVII i XVIII wieku.

Według tradycji, wino z Madery miało być użyte do toastu przy podpisywaniu amerykańskiej Deklaracji Niepodległości w 1776 roku przez Ojców Założycieli USA.

Brytyjskie wpływy: od kupców do sanatorium (XVII-XIX w.)

Brytyjscy kupcy winiarze

Wraz ze wzrostem traktatów handlowych z Anglią, na Maderze osiedlali się ważni angielscy kupcy, którzy ostatecznie przejęli kontrolę nad coraz ważniejszym handlem winem. Angielscy handlarze konsolidowali rynki w Ameryce Północnej, na Antylach i w samej Anglii.

Oprócz handlu, Brytyjczycy zakładali szkoły, budowali kościoły i cmentarze, inwestowali w różne branże — turystykę, meblarstwo, produkcję lin, hafciarstwo (słynne hafty maderskie).

Wiele domów handlowych funkcjonuje do dziś: Blandy’s (od 1811 roku), Cossart Gordon, Leacock’s.

Okupacja brytyjska (1801-1814)

W czasie wojen napoleońskich Wielka Brytania dwukrotnie zajęła Maderę — w latach 1801-1802 i 1807-1814. Obie okupacje były ograniczone czasowo i zaakceptowane (pod presją) przez rząd portugalski, ale pokazują, jak strategicznie ważna była wyspa dla Imperium Brytyjskiego — zarówno jako baza na szlaku do Indii, jak i jako ośrodek handlu winem.

Madera jako sanatorium europejskich elit

W XIX wieku Madera zyskała sławę klimatycznego kurortu. Łagodny, stabilny klimat (średnia roczna 22,6°C w dzień, 16,5°C w nocy na wybrzeżu) przyciągał chorych na gruźlicę i osoby szukające rekonwalescencji.

Odwiedzający dzielili się na cztery grupy: pacjenci, podróżnicy, turyści i naukowcy. Większość należała do zamożnej arystokracji. Pierwszy przewodnik turystyczny po Maderze ukazał się w 1850 roku.

Słynni goście sanatoryjnej Madery:

• Cesarzowa Sissi (Elżbieta Bawarska) — spędziła na wyspie kilka miesięcy w 1860 roku, lecząc się z gruźlicy i depresji, w jaką popadła na wiedeńskim dworze
• Winston Churchill — wielokrotnie odwiedzał wyspę, szczególnie miłując Câmara de Lobos.

Reid’s Palace Hotel

W 1891 roku otwarto „Reid’s New Hotel” — luksusowy hotel na klifie, zbudowany przez szkockiego przedsiębiorcę Williama Reida. Funkcjonuje do dziś jako pięciogwiazdkowy Belmond Reid’s Palace.

XX wiek: wojny, wygnanie, rewolty

I wojna światowa — Madera pod ogniem

Wbrew pozorom, Madera wcale nie przetrwała I wojny spokojnie.

3 grudnia 1916 roku niemiecki U-boot U-38 wpłynął do portu w Funchal. Storpedował i zatopił trzy statki (brytyjski okręt kablowy Dacia, francuski transportowiec Kanguroo i francuską kanonerkę Surprise — zginęło 35 osób z jej załogi). Po ataku na statki, U-boot przez dwie godziny bombardował Funchal z odległości ok. 3 km. Baterie na Maderze odpowiedziały ogniem i ostatecznie zmusiły U-boota do wycofania.

12 grudnia 1917 roku był drugi atak — dwa U-booty (U-156 i U-157) ponownie bombardowały Funchal. Tym razem ostrzał trwał ok. 30 minut, wystrzelono 40 pocisków kalibru 120 i 150 mm. Zginęły 3 osoby, 17 zostało rannych, uszkodzono domy i kościół Santa Clara.

W 1927 roku, w Terreiro da Luta, ksiądz José Marques Jardim wzniósł ponad 5-metrowy pomnik Nossa Senhora da Paz (Matki Boskiej Pokoju), upamiętniający koniec wojny. W jego podstawę wbudowano łańcuchy kotwiczne zatopionych statków.

Karol I Habsburg — cesarz na wygnaniu

Po I wojnie światowej Karol I Habsburg, ostatni cesarz Austro-Węgier, trafił na wygnanie na Maderę po dwóch nieudanych próbach odzyskania tronu Węgier. Rada Mocarstw Sprzymierzonych wybrała Maderę, bo była izolowana na Atlantyku i łatwa do pilnowania. Karol I zmarł na wyspie 1 kwietnia 1922 roku. Jego trumna spoczywa w kaplicy kościoła Nossa Senhora do Monte.

Piłsudski na Maderze — polski wątek

Dla polskich czytelników szczególnie interesujący: Józef Piłsudski przebywał na Maderze od 21 grudnia 1930 do 23 marca 1931 roku. Jego pobyt upamiętnia tablica w willi Quinta Bettencourt na przedmieściach Funchal i popiersie w centrum Funchal.

Podczas pobytu Piłsudski obchodził imieniny. Z tej okazji w Polsce ogłoszono akcję wysyłania kartek na wyspę — z całego kraju wysłano ponad milion pocztówek. Miał je dostarczyć „Wicher” — najnowszy polski niszczyciel, świeżo ukończony we Francji.

Jest też legenda portugalska głosząca, że na Maderze osiadł po bitwie pod Warną polski i węgierski król Władysław III Warneńczyk.

Rewolta Maderska 1931

W 1931 roku na wyspie wybuchła rebelia przeciw lizbońskiej dyktaturze generała Carmony. Bezpośrednią przyczyną było ograniczenie prawa wyrobu mąki, co spowodowało wzrost ceny chleba i kryzys gospodarczy. Po początkowych sukcesach rebelię stłumiło wojsko przybyłe z Lizbony.

II wojna światowa

Portugalia była neutralna (od 1943 r. niebelegerentna). Sojusz anglo-portugalski (Treaty of Windsor z 1386 roku — najstarszy wciąż obowiązujący sojusz na świecie) sprawił, że Madera przyjęła uchodźców.

W lipcu 1940 roku na wyspę ewakuowano ok. 2000 Gibraltarczyków, zagrożonych ewentualnym atakiem Hiszpanii lub Niemiec na Gibraltar. Na wyspie nazywano ich Gibraltinos. Niektórzy ożenili się z mieszkankami Madery i zostali po wojnie.

12 listopada 1940 roku Hitler wydał Dyrektywę nr 18, w której rozważał możliwość inwazji na Portugalię i zajęcia Madery oraz Azorów. Do realizacji nigdy nie doszło.

Rewolucja Goździków i autonomia

Po Rewolucji Goździków w 1974 roku i upadku dyktatury, Madera uzyskała status Regionu Autonomicznego 1 lipca 1976 roku. Zyskała własny rząd regionalny i parlament (Assembleia Legislativa da Madeira).

Madera współczesna

Wejście do UE i infrastruktura

Wraz z przystąpieniem Portugalii do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej w 1986 roku, Madera otrzymała dostęp do funduszy strukturalnych.

Efektem jest m.in.:

• Budowa Vias Rápidas (dróg ekspresowych) — np. VR1 o długości 44,2 km z 30 tunelami, łącząca Funchal z lotniskiem i portem handlowym w Caniçal
• Rozbudowa lotniska (dziś Cristiano Ronaldo International Airport — od najsłynniejszego urodzonego na Maderze piłkarza) z bezpośrednimi lotami do ponad 30 portów w Europie

Dziedzictwo UNESCO

W 1999 roku Las Laurowy Madery (Laurissilva) został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. To największy zachowany fragment subtropikalnego lasu wawrzynu — relikt lasów pokrywających Europę miliony lat temu. Obszar chroniony rezerwatem zajmuje niemal 2/3 powierzchni wyspy.

Energia odnawialna — levady w XXI wieku

Ciekawostka: levady pełnią dziś nie tylko funkcję turystyczną, ale też energetyczną. Elektrownia wodna Socorridos, zasilana wodą transportowaną przez levady, jest głównym systemem hydraulicznym wyspy. W pierwszej połowie 2022 roku 33% energii elektrycznej na Maderze pochodziło ze źródeł odnawialnych — w ramach projektu współfinansowanego przez UE o wartości 34,7 mln euro.

Madera dziś — co warto wiedzieć

• Stolica: Funchal — ok. 106 tys. mieszkańców (dane 2021), ponad połowa populacji archipelagu
• Cały archipelag: ok. 251 tys. mieszkańców
• Powierzchnia: 801 km² (sama wyspa Madera: 741 km²)
• Lotnisko: Cristiano Ronaldo International Airport — bezpośrednie loty do ponad 30 miast Europy
• Transport wewnętrzny: autobusy (dawniej Horários do Funchal, od 1 lipca 2024 r. nowy operator SIGA obsługujący linie na całej Maderze i Porto Santo)
• Klimat: subtropikalny śródziemnomorski, średnia roczna temperatura na wybrzeżu — 22,6°C w dzień, 16,5°C w nocy

Śladami historii: co zobaczyć?

Funchal — stare miasto i muzea

• Zona Velha (Stare Miasto) — najstarsze uliczki Funchal, zabytkowa architektura XVI-XIX w.
• Museu Quinta das Cruzes — historyczna rezydencja z ekspozycją mebli i porcelany
• Museu da Cidade do Açúcar (Muzeum Cukru) — historia ery cukrowej
• Katedra Sé do Funchal — w stylu gotyckim z XV w.
• Fortaleza de São Tiago — fort z XVII w.

Wino — quintas z degustacją

• Blandy’s Wine Lodge (Funchal) — piwnice pamiętające XIX wiek
• Pereira d’Oliveira (Funchal)
• H.M. Borges (Funchal)

Monte i okolice

• Igreja de Nossa Senhora do Monte — kościół, w kaplicy trumna Karola I Habsburga
• Terreiro da Luta — pomnik Nossa Senhora da Paz z łańcuchami zatopionych statków z I WŚ

Porto Santo

• Casa Colombo (Dom-Muzeum Kolumba) — budynek, w którym mieszkał Kolumb

Lewady — żywe dziedzictwo inżynieryjne

System ok. 1400 km kanałów irygacyjnych z XV-XX w., stanowiący dziś bazę szlaków turystycznych i wciąż pełniący funkcje gospodarcze.

Źródła

Przy pisaniu tego artykułu korzystałam z:

• Oliveira Marques, A.H. — Historia Portugalii, t. 1, Warszawa: PWN, 1987
• Vieira, A. — Slaves with or without Sugar, Autonomous Region of Madeira, 1996
• Gregory, D. — The Beneficent Usurpers: A History of the British in Madeira, 1988
• Gomes Eanes de Zurara — Kronika odkrycia i podboju Gwinei (XV w.)
• Oficjalny przewodnik Visit Madeira — visitmadeira.com
• Instituto Nacional de Estatística (INE) — Censos 2021: ine.pt
• Instituto Português do Mar e da Atmosfera (IPMA) — dane klimatyczne: ipma.pt
• Portal madera.org.pl — Józef Piłsudski na Maderze
• własne notatki i wspomnienia z podróży na Maderę w latach 2023 – 2026