Funchal, czyli serce Madery ❤️[PRZEWODNIK]

Funchal to serce i stolica Madery, które niestety większość turystów traktuje je wyłącznie jako bazę wypadową do wędrówek po lewadach. Tymczasem samo miasto zasługuje na przynajmniej dwa pełne dni zwiedzania. Od XV-wiecznej katedry, przez ogrody tropikalne, po zaskakujące polskie ślady historyczne – oto co naprawdę warto zobaczyć w stolicy Madery.

Mieszkałam w okolicach Lido w Funchal jak prawie każdy turysta, mieszkałam także ponad 3 tygodnie w apartamencie ścisłym centrum Funchal, tuż przy English Church. I powiem szczerze: dopiero mieszkając w samym centrum, a nie tylko je „zwiedzając”, zaczęłam Funchal… rozumieć. I warto od razu to podkreślić: to nie jest miejsce na jedno popołudnie między szlakami. To miasto, które trzeba poczuć – rankiem, gdy budzi się do życia i wieczorem, gdy nabrzeże nabiera zupełnie innego charakteru.

Co zobaczyć w Funchal? Plan na 2 dni zwiedzania miasta

Funchal jest dość strome i pełne podejść (to pierwsza rzecz, jaką zauważysz i do której po paru dniach się przyzwyczaisz), ale centrum da się zwiedzać pieszo. Najlepsza pora na zwiedzanie Funchal? Poranek, gdy Portugalczycy dopiero wychodzą do pracy i jeszcze jest mniej turystów z wycieczkowców – statki cumują w porcie zazwyczaj między 8:00 a 18:00 i po ich przybyciu, w okolicach południa, centrum robi się wyraźnie bardziej tłoczne. Jeśli masz tylko dwa dni, poniżej plan atrakcji, których odwiedzenie polecam.

Jeśli w drugim dniu dopadnie Cię zmęczenie – polecam tę konkretną wycieczkę tuk tukiem, dzięki której dotrzesz do najpiękniejszych punktów widokowych w Funchal (co pieszo jest dość trudne). Byłam z niej bardzo zadowolona.

Atrakcje Funchal

Przejdźmy do konkretów – oto moja subiektywna, ale pełna lista atrakcji w Funchal. Warto odwiedzić wszystkie, a po drodze odkrywać także kolejne, mniej turystyczne miejsca. Część z nich znajdziesz w planie na 2 dni, a część… zachęca Cię do przedłużenia czasu zwiedzania Funchal.

Mapa atrakcji Funchal

Parki miejskie Funchal

W Funchal znajdziesz przynajmniej 10 parków i ogrodów dostępnych do publicznego zwiedzania. Poniżej moje ulubione.

Parque de Santa Catarina (Park Świętej Katarzyny)

Duży park miejski leżący między Strefą Hotelową a centrum, z rozległym trawnikiem, na którym w ciągu dnia odpoczywają Maderczycy i turyści oraz przepięknym widokiem na port i ocean. Egzotyczne drzewa, palmy, małe jeziorko – Santa Catarina to dobre miejsce na poranny spacer albo oddech między zwiedzaniem.

Chodziłam tu prawie codziennie z Teslą. Park jest dog-friendly, przestronny, ze ścieżkami w cieniu drzew. Z górnej części rozciąga się widok na port, gdzie cumują wycieczkowce – widać stąd skalę ruchu turystycznego na wyspie.

Jardim Municipal (Ogród Miejski)

Ogród Miejski, znany też jako Ogród Królowej Amelii (Dona Amélia), ma powierzchnię 8300 m² i leży w samym centrum, na północ od Avenida Arriaga. Dawniej stał tu klasztor São Francisco – do dziś widoczny jest tzw. Pedra de Armas (kamień herbowy) na jednym z trawników. W ogrodzie rosną rośliny z Madery i wielu innych zakątków świata (najważniejsze gatunki opisane są na tabliczkach). Jest tu jeziorko z rybami i ptakami, rzeźby oraz amfiteatr używany do imprez kulturalnych.

To kolejny z moich stałych punktów w mieście – nierzadko spokojniejszy niż Santa Catarina, bardziej kameralny. Leży dosłownie przy głównym deptaku Avenida Arriaga, więc łatwo wpaść tu na chwilę.

Quinta Magnólia

Quinta Magnólia to jedno z tych miejsc w Funchal, o których nie piszą typowe przewodniki turystyczne – a szkoda. Ta XIX-wieczna posiadłość o powierzchni ok. 35 000 m², dawniej część British Country Club, została przejęta przez rząd w 1980 roku i dziś działa jako park publiczny otwarty dla wszystkich.

Na terenie rosną egzotyczne drzewa i rośliny z całego świata – korzystają z subtropikalnego klimatu Funchal i kwitną przez cały rok. Ale Quinta Magnólia to nie tylko ogród. Po niedawnej rewitalizacji są tu korty tenisowe, kort do squasha, trzy korty do padla, plac zabaw dla dzieci, ścieżka do joggingu prowadząca wzdłuż doliny rzeczki, a nawet sala wystawowa w głównym budynku posiadłości (tzw. „mother house„, otwarta wt–sob od 10:00). Jest też restauracja i bar z przystępnymi cenami. Latem Quinta Magnólia gości Funchal Jazz Festival.

Quinta Magnólia leży w okolicach strefy hotelowej Lido, z dala od typowej trasy turystycznej centrum – właśnie dlatego jest tu spokojniej niż w Santa Catarina czy Jardim Municipal. To doskonałe miejsce na oddech od zwiedzania lub bardziej aktywne spędzenie popołudnia na jednym z kortów.

P.S. Jeśli mieszkasz w strefie hotelowej przy Estrada Monumental, blisko masz też Jardim Panorâmico — bezpłatny ogród z kaktusami i widokiem na ocean.

Katedra Sé do Funchal

Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (Sé Catedral de Nossa Senhora da Assunção) to jeden z najstarszych i najcenniejszych zabytków Funchal, wzniesiony na przełomie XV i XVI wieku na polecenie króla Manuela I. Budowę rozpoczęto w 1493 roku, a konsekracja miała miejsce 18 października 1517 roku. Katedrę zaprojektował Pêro Anes, nadworny architekt królewski. Zabytek ten ma status pomnika narodowego od 1910 roku.

Co istotne historycznie: po ustanowieniu diecezji Funchal przez papieża Leona X, była to największa diecezja katolicka na świecie – obejmowała wszystkie terytoria odkryte przez Portugalczyków, od Brazylii po Japonię.

Architektura łączy elementy gotyku, stylu manuelińskiego i mauretańskiego (mudéjar). Fasada z czarnego bazaltu i białego wapienia jest surowa, ale ozdobiona portalem gotyckim z ośmioma archiwoltami w ostrym łuku. Wewnątrz uwagę zwraca przede wszystkim drewniany sufit w stylu mudéjar, wykonany z cedru maderskiego z inkrustacjami z kości słoniowej – jeden z najcenniejszych tego typu sufitów w Portugalii. Przedstawia on sceny nawiązujące do wielkich odkryć geograficznych. Warto też zwrócić uwagę na polichromowany ołtarz główny w stylu flamandzkim, stalle w kaplicy głównej oraz srebrny tabernakulum.

Wnętrze zdobią azulejos – kolorowe płytki ceramiczne charakterystyczne dla portugalskiej tradycji zdobniczej.

Stare Miasto (Zona Velha) i Rua de Santa Maria

Funchal dzieli się na trzy główne dzielnice: Strefę Hotelową (Zona Hotelera) na zachodzie, Centrum (Centro) i Stare Miasto (Zona Velha) na wschodzie.

Stare Miasto to najbardziej klimatyczna część Funchal – wąskie uliczki, odrestaurowane kamienice i życie nocne. Po zmierzchu Zona Velha ożywa i przyciąga zarówno mieszkańców, jak i turystów szukających barów z muzyką na żywo.

Rua de Santa Maria to główna arteria Starego Miasta i jedna z najstarszych ulic w Funchal. Znana z projektu „Art of Open Doors” (Projecto Arte Portas Abertas), w ramach którego lokalni artyści pomalowali drzwi kamienic kolorowymi muralami. Każde drzwi to osobne dzieło sztuki – od abstrakcji po sceny z życia codziennego. Ulica biegnie w pobliżu Mercado dos Lavradores, więc łatwo ją wpleść w trasę pierwszego dnia zwiedzania Funchal.

Polskie ślady w Funchal

Dla polskich turystów Funchal kryje niespodziewane ślady – pomniki dwóch ważnych Polaków, stojące w centrum miasta, w niewielkiej odległości od siebie. Oba są w samym sercu Funchal, więc trudno je przeoczyć, jeśli wiesz, czego szukać.

Wrażenie robią umiarkowane – jak to pomniki. Ale kontekst historyczny, który za nimi stoi, jest naprawdę ciekawy.

Pomnik Jana Pawła II

Papież Jan Paweł II odwiedził Maderę 12 maja 1991 roku. Odprawił uroczystą mszę świętą na stadionie Dos Vareiros przed 70-tysięczną rzeszą wiernych. Na trasie przejazdu samochód papieski został obsypany kwiatami, a ulice wyłożono dywanami ze świeżych kwiatów. Była to jedyna wizyta papieska na Maderze. Pomnik stoi tuż obok wejścia do katedry Sé – odsłonięty w 1995 roku.

Ciekawostka: w kościele św. Jana Chrzciciela w dzielnicy Atouguia znajdują się relikwie pierwszego stopnia – trzy siwe włosy Papieża, umieszczone pod ołtarzem, przekazane w 2012 roku.

Popiersie Józefa Piłsudskiego

Przy ulicy Rua António José de Almeida, prowadzącej od katedry w stronę nadmorskiego bulwaru, naprzeciwko budynku Parlamentu Regionalnego (Assembleia Regional), stoi popiersie marszałka Józefa Piłsudskiego.

Dlaczego Piłsudski na Maderze? Marszałek przebywał tu na swoim najdłuższym urlopie – od 21 grudnia 1930 do ok. 23 marca 1931 roku. Przemęczony sytuacją polityczną, chorujący na serce i wątrobę, na zalecenie lekarzy wybrał Maderę ze względu na łagodny klimat. Zamieszkał w willi Quinta Bettencourt na obrzeżach Funchal, przy Caminho do Pilar 20. Jego pobyt upamiętnia tablica na willi.

Popiersie, autorstwa miejscowego rzeźbiarza Ricardo Velosy, odsłonił 28 października 2009 roku ówczesny marszałek Sejmu RP Bronisław Komorowski. Miejscowi nazywają pomnik „Marechal” (marszałek). Co ciekawe, ten sam rzeźbiarz jest autorem brązowego posągu Cristiano Ronaldo na promenadzie.

W Funchal jest też rondo imienia Piłsudskiego – Rotunda de Józef Piłsudski, przy ulicy Caminho do Esmeraldo.

Ciekawostka: W 1931 roku, na imieniny marszałka (19 marca), Polacy zorganizowali masową akcję wysyłania życzeń. Z całego kraju wysłano ponad milion pocztówek, co stanowiło nie lada wyzwanie dla lokalnej poczty. Kartki dostarczono polskim niszczycielem ORP „Wicher„, świeżo ukończonym we Francji.

Fortaleza de São João Baptista do Pico

Fort Pico (Fortaleza do Pico) to jedna z trzech głównych fortec Funchal, usytuowana na wzgórzu powyżej centrum. To najwyżej położona z funchalskich fortyfikacji, z której rozciąga się szeroka panorama na miasto, port i ocean.

Widoki z fortecy? Spektakularne. Podejście jest mocne – w końcu to forteca na wzgórzu – ale warto. Szłam tam z moją suczką Teslą i dałyśmy radę. Okolica jest spokojna, trochę z dala od turystycznego zgiełku centrum – idealny oddech od tłumu.

W pobliżu, przy Calçada do Pico, znajduje się Muzeum Quinta das Cruzes – barokowa posiadłość, o której za chwilę.

English Church (Igreja Inglesa)

Kościół anglikański w centrum Funchal to świadectwo silnej obecności brytyjskiej na wyspie – Brytyjczycy mieli ogromny wpływ na rozwój handlu winem i turystyki na Maderze od XVII wieku.

I to co może zaskoczyć: English Church to dziś jedno z najlepszych miejsc na koncert w Funchal. Byłam kilka razy i za każdym razem było warto. Koncerty odbywają się prawie codziennie, w różnych porach – dominuje muzyka klasyczna, ale są też przeboje w klasycznych aranżacjach. Świetny był Rock Quartet – wyobraźcie sobie rockowe hity Queen, AC/DC czy Pink Floyd grane na instrumentach klasycznych, w kameralnym kościele z piękną akustyką.

Miradouro da Quinta das Cruzes

Punkt widokowy, do którego dojdziesz pieszo z okolic English Church. Piękne widoki na miasto, a po drodze azulejos – ceramiczne panele zdobiące mury. Warto wpleść w spacer po okolicy Fortaleza do Pico i Muzeum Quinta das Cruzes – tworzą naturalny szlak widokowy po górnej części Funchal.

Muzeum Quinta das Cruzes (Museu Quinta das Cruzes)

Quinta das Cruzes to jedna z najważniejszych historycznych posiadłości w Funchal — i jedno z miejsc, które turyści najczęściej pomijają, skupiając się na ogrodach i punktach widokowych. A szkoda, bo to muzeum z prawdziwą historią pod stopami.

Posiadłość należała do rodziny João Gonçalvesa Zarco, odkrywcy Madery. Pierwszy budynek wzniósł sam Zarco ok. 1425 roku, a rozbudował go jego syn João Gonçalves da Câmara — ten sam, który ufundował Klasztor Santa Clara po drugiej stronie ulicy.

Przez wieki quinta przechodziła z rąk do rąk — przez rodzinę włoskich kupców cukrowych Lomelino, aż po rodzinę Carvalhal w XVIII w. W 1946 roku przejęło ją państwo, a w 1953 otwarto jako muzeum.

W środku: kolekcja sztuki dekoracyjnej, która zaskakuje różnorodnością. Meble portugalskie i angielskie z XVI–XIX w. (w tym kolekcja w stylu Chippendale i Hepplewhite — efekt wielowiekowej obecności brytyjskiej na Maderze), porcelana europejska i orientalna (m.in. z dynastii Qing), fajans portugalski, wyroby z kości słoniowej, rzeźby flamandzkie i portugalskie z XV–XVIII w., a nawet szopki z XVIII–XIX w. Na uwagę zasługuje flamandzki ołtarz z Brukseli z końca XV w. Ale Quinta das Cruzes to nie tylko wnętrza.

Ogród przy muzeum to osobna atrakcja — spokojne alejki z kamienia, fontanny, endemiczne i egzotyczne rośliny, a wśród nich wylegujące się na słońcu koty, kolekcja fragmentów architektonicznych z różnych epok: manuelińskie okna, kamienne herby, krzyże (stąd nazwa „Quinta das Cruzes” — Posiadłość Krzyży).

Ogród można zwiedzić niezależnie od muzeum i to bezpłatnie. Na terenie działa też kafejka z tarasem (Bistrô Quinta das Cruzes) — przyjemny punkt na przerwę po stromym podejściu z centrum. Quinta das Cruzes leży dosłownie obok Fortaleza do Pico i Miradouro da Quinta das Cruzes — te trzy atrakcje tworzą naturalną trasę po górnej części Funchal, z dala od tłumów ze statków wycieczkowych.

Monte Palace Tropical Garden (Jardim Tropical Monte Palace)

Ogród Monte Palace należy do Fundacji Joe Berardo i jest jedną z flagowych atrakcji Funchal. Znajduje się na wzgórzu Monte, ok. 550 m n.p.m. Teren obejmuje 70 000 m². Rosną tu rośliny z całego świata – azalie, wrzosy, paprocie, sekwoje z Ameryki Północnej, oliwki. Ogród posiada kolekcję sagowców (Encephalartos), uznawanych za żywe skamieliny – 60 z 72 znanych gatunków. Jest też sekcja endemicznej flory Madery, w tym zagrożony Pittosporum coriaceum (mocan) oraz odtworzenie lasu laurowego Laurissilva (wpisanego na listę UNESCO).

W ogrodzie zobaczycie orientalne ogrody japońskie, pawilony, stawy z rybami koi, flamingi i pawie. Na terenie działa Muzeum Monte Palace z dwiema kolekcjami: minerałów (głównie z Brazylii, Portugalii, Peru i Ameryki Północnej) oraz współczesnej rzeźby z Zimbabwe (prace artystów z Tengenenge z lat 50. i 60. XX w.). Ogród ma też aplikację mobilną z interaktywną mapą (dostępną na iOS i Android).

Monte Palace to mój zdecydowany faworyt spośród ogrodów Funchal. Na zwiedzanie potrzebujesz 2–3 godziny – i to nie jest przesada, ogród jest naprawdę rozległy. Orientalne pawilony, widok na zatokę Funchal, ceramiczne panele, egzotyczne rośliny – to miejsce, w którym co chwilę zatrzymujesz się na zdjęcie. I uwaga: Monte Palace jest dog-friendly – Tesla była tu ze mną i nie było problemu.

Dojazd do Monte

• Kolejka linowa Funchal–Monte – ok. 15 minut jazdy (39 kabin, stacja dolna: Av. do Mar e das Comunidades Madeirenses). Codziennie 9:00–17:45. Bilet w obie strony 22 EUR.
  
• Autobus miejski – linie 20, 21, 22, 48 z centrum Funchal. Ok. 30 minut jazdy, bilet ok. 2 EUR (z pojazdu).
  
• Kolejka linowa Ogrodu Botanicznego – łączy Jardim Botânico z Babosas (Monte) w ok. 9 minut (12 kabin). Bilet w jedną stronę ok. 9,25 EUR, powrotny ok. 14 EUR. Można też kupić bilet łączony z wejściem do Ogrodu Botanicznego.

Sanie (tobogany) z Monte

Po zwiedzeniu Monte Palace można wrócić do Funchal tradycyjnymi wiklinowymi saniami – dwukilometrowy zjazd z Monte do Livramento, sterowany przez dwóch „carreiros” w tradycyjnych strojach. Trasa zajmuje ok. 10 minut. Z punktu końcowego możesz pójść do Ogrodu Botanicznego lub wrócić do Funchal pieszo (ok. 30 minut, ale uwaga: strome zejścia po asfalcie), taksówką lub boltem.

Ciekawe przeżycie, ale mówiąc szczerze: nie powtórzyłabym go. To atrakcja już bardzo wyraźnie nastawiona na turystów: sam zjazd trwa chwilę, tu proszą o napiwki, tam próbują dosprzedać zdjęcia ze zjazdu. Raz warto – dla doświadczenia. Ale nie spodziewaj się naprawdę autentycznego przeżycia.

Ogród Botaniczny (Jardim Botânico da Madeira – Eng.º Rui Vieira)

Ogród Botaniczny Madery to osobna atrakcja od Monte Palace — i warto o tym pamiętać, bo turyści często mylą te dwa miejsca lub zakładają, że to to samo. Tymczasem doświadczenie jednego i drugiego miejsca nie jest nawet podobne.

Ogród zajmuje ok. 35 000 m² (z czego 5 ha to teren aranżowany) na terenie dawnej Quinta do Bom Sucesso — prywatnej posiadłości rodziny Reid (tej samej, która założyła słynny hotel Reid’s Palace górujący nad Funchal). Otwarty dla publiczności w 1960 roku, od 2009 nosi imię inżyniera Rui Vieiry — agronoma, który go stworzył i poświęcił mu życie.

Ogród gromadzi ponad 2000 gatunków roślin egzotycznych z całego świata — od sukulentów i kaktusów, przez palmy i paprocie, po rośliny endemiczne Madery i innych wysp atlantyckich (Azory, Wyspy Kanaryjskie, Wyspy Zielonego Przylądka). Rośliny są opisane tabliczkami z nazwami naukowymi, potocznymi i pochodzeniem. Jest tu też kolekcja egzotycznych ptaków (ok. 300 gatunków — kolorowe papugi robią wrażenie), amfiteatr, odrestaurowane jeziorka i — od 2017 roku — ogród kamelli portugalskich.

Na terenie ogrodu działa Muzeum Historii Naturalnej (wliczone w cenę biletu). Z kilku punktów widokowych rozciąga się panorama na Funchal i ocean.

Dojazd: autobusem nr 29, 30, 31 lub 31A z centrum Funchal, taksówką, lub kolejką linową z Monte (Teleférico do Jardim Botânico — 12 kabin, ok. 9 minut jazdy). Ogród leży 3 km od centrum, między 150 a 300 m n.p.m.

Uwaga: ścieżki w ogrodzie bywają strome, ze schodami — nie są dostosowane do wózków inwalidzkich. Szacowany czas zwiedzania to ok. 1–2 godziny.

Ważne: psy nie są wpuszczane (wyjątek: psy przewodniki). To istotna różnica vs Monte Palace, który jest dog-friendly.

Jeśli masz czas na oba ogrody — zacznij od Monte Palace (to ten bardziej spektakularny), potem zjedź kolejką do Ogrodu Botanicznego. Jeśli tylko na jeden — Monte Palace, bez wahania. Ale jeśli interesuje Cię botanika bardziej niż aranżacja ogrodowa, Jardim Botânico z jego naukowym podejściem i kolekcją endemitów może Cię zaskoczyć.

Mercado dos Lavradores (Targ Rolników)

Targ Rolników to ikona Funchal – zbudowany w latach 30. XX w. w stylu Estado Novo, łączącym art déco z modernizmem. Wejście główne zdobią panele azulejos, a wewnątrz kolejne – wykonane przez niegdyś słynną Fábrica de Sacavém (już nieistniejącą). Targ leży w samym sercu miasta, blisko historycznej dzielnicy Santa Maria.

Na parterze i pierwszym piętrze: owoce tropikalne, warzywa, kwiaty (strelicje, orchidee, protee, róże, anturia, kamelie), przyprawy. Kwiaciarki w tradycyjnych strojach regionalnych to stały element kolorytu.

Na dolnym poziomie: ryby i mięso – tu zobaczycie potężne tuńczyki krojone maczetami i czarną espadę (espada preta), jedną z bardziej charakterystycznych ryb Madery.

Mercado traktuję raczej jako miejsce do zobaczenia niż do zakupów. Ceny owoców i kwiatów są tu wyraźnie wyższe niż w lokalnych sklepikach, które często znajdują się dosłownie tuż obok. Idź tam na atmosferę, azulejos i koloryt – ale zakupy rób gdzie indziej.

Wskazówka: handlarki z owoców potrafią być dość natarczywe – częstują kawałkami owoców, ale potem oczekują zakupu. Nie krępuj się uprzejmie odmówić.

MAMMA – Museum of Modern Art of Madeira

MAMMA (Museu de Arte Moderna da Madeira) to prywatne muzeum sztuki współczesnej otwarte w lipcu 2021 roku. Powierzchnia: 800 m². Prezentuje ok. 300 prac – obrazy i instalacje – autorstwa maderskiego artysty Rui Sá, powstałe w ciągu 15 lat twórczości. Ekspozycja podzielona na 14 stref tematycznych nawiązujących do pięciu żywiołów: woda, powietrze, ziemia, ogień i duch.

Ale MAMMA to przede wszystkim koncerty. Muzeum regularnie organizuje wieczory muzyczne różnych gatunków w swoim Audytorium Multieventowym – od muzyki klasycznej, przez jazz, po tribute bandy.

Odwiedziłam MAMMA kilkukrotnie i za każdym razem wyszłam pod wrażeniem. Koncerty są fenomenalne – kameralna sala, dobra akustyka, artyści na wyciągnięcie ręki. Szczególnie polecam wieczory z ABBA oraz „From Phantom of the Opera to Bohemian Rhapsody” – świetna energia i profesjonalni muzycy. Warto sprawdzić aktualny program przed wizytą.

Muzeum i pomnik Cristiano Ronaldo (CR7)

Cristiano Ronaldo urodził się w Funchal, w dzielnicy Santo António. To najsłynniejszy mieszkaniec Madery – lotnisko wyspy oficjalnie nosi jego imię (Aeroporto Internacional da Madeira – Cristiano Ronaldo).

Muzeum CR7

Museu CR7 otwarto w 2013 roku, a w 2016 przeniesiono do nowej, większej lokalizacji na Praça CR7 (dawniej Praça do Mar), pod hotelem Pestana CR7. W środku ponad 150 trofeów – w tym 5 Złotych Piłek FIFA i 4 Złote Buty. Jest też woskowa figura w naturalnej wielkości, filmy i zdjęcia z najważniejszych momentów kariery oraz elementy rozszerzonej rzeczywistości.

Pomnik Ronaldo

Promenada nadmorska i Avenida Arriaga

Avenida Arriaga to główny deptak Funchal – tędy przechodzi Festiwal Kwiatów, tu stoją kwiaciarnie, sklepy z haftem maderskim i winiarnie. Alejka z drzewami jakarandami, które w maju i czerwcu rozkwitają fioletowymi kwiatami, to jeden z najbardziej fotografowanych fragmentów miasta.

Promenada (Avenida do Mar) ciągnie się wzdłuż portu – od mariny po Stare Miasto. Przy niej Museu CR7, pomnik Kolumba, kawiarnie z widokiem na ocean. To naturalna trasa spacerowa łącząca główne atrakcje nadmorskiej części miasta.

Blandy’s Wine Lodge

Najstarsza piwnica wina Madera, oficjalnie Adegas de São Francisco. W środku muzeum z dokumentami historycznymi, listami od znanych osobistości, XVII-wieczną prasą winiarską i zabytkową maszynerią. Wycieczki z przewodnikiem dostępne w kilku językach, degustacja i sprzedaż wina.

Byłam na degustacji – przyznam, nie jestem wielką fanką wina Madeira. Ale samo miejsce jest klimatyczne, a dla miłośników wina fortyfikowanego to obowiązkowy punkt. Warto wpaść choćby po to, żeby zobaczyć zabytkowe piwnice i posłuchać historii rodziny Blandy, która od pokoleń produkuje wino na Maderze.

Pałac São Lourenço (Palácio de São Lourenço)

XVI-wieczny fort przy Avenida Zarco — najbardziej okazały przykład architektury cywilno-wojskowej na Maderze. Budowę rozpoczęto za króla Jana III, ukończono w okresie unii z Hiszpanią (1580–1640).

Przez wieki pełnił funkcję rezydencji gubernatorów, a w 1807–1808 zajmowali go nawet Brytyjczycy w trakcie wojen napoleońskich. Dziś siedziba Przedstawiciela Republiki na Region Autonomiczny Madery. W części wschodniej działa Muzeum Militarne z kolekcją broni od XVII w. po współczesność (wstęp 2,50 EUR). Sale reprezentacyjne z żyrandolami i meblami z XVIII w. można zwiedzać z przewodnikiem.

Fort São Tiago (Forte de São Tiago)

Żółta forteca na wschodnim krańcu Zona Velha, wybudowana od 1614 roku w celu ochrony Funchal przed piratami. Budowę prowadził mistrz Jerónimo Jorge, potem jego syn Bartolomeu João, a w XVIII w. rozbudował ją inżynier Tossi Columbina (autor projektu portu w Funchal).

Przez wieki fort służył jako koszary — stacjonowały tu m.in. wojska brytyjskie — a w 1803 roku dał schronienie ofiarom powodzi. Dawniej mieścił Muzeum Sztuki Współczesnej, obecnie wnętrze można zwiedzać bezpłatnie. Na terenie fortu działa też Restaurante do Forte — elegancka restauracja z tarasem i widokiem na Stare Miasto. Fort jest doskonale widoczny ze spaceru po Zona Velha i naturalnie wpisuje się w trasę pierwszego dnia.

Kościół Jezuitów (Igreja do Colégio)

Oficjalnie Igreja de São João Evangelista — kościół jezuicki z 1629 roku, dominujący nad najładniejszym placem Funchal, Praça do Município. Wnętrze to przejście od manieryzmu do baroku: złocone ołtarze z XVII w. (jedne z najcenniejszych w Portugalii), sufit malowany w technice trompe l’oeil, azulejos w zakrystii i Kaplica Jedenastu Tysięcy Dziewic z malowanym sklepieniem imitującym kopułę. W 2008 roku zainstalowano tu wielkie organy autorstwa budowniczego Dinarte Machado — inaugurował je holenderski dyrygent Ton Koopman. Wstęp bezpłatny. Można też wejść na wieżę kościelną (płatne). Kościół leży dokładnie po drodze z Blandy’s Wine Lodge do Mercado dos Lavradores, więc łatwo go wpleść w trasę.

Klasztor Santa Clara (Convento de Santa Clara)

Klasztor klarysek z końca XV w., ufundowany przez drugiego kapitana-donatariusza Funchal — João Gonçalvesa da Câmarę, syna odkrywcy wyspy. Ukończony w 1497 roku, służył jako miejsce dla córek lokalnej szlachty. We wnętrzu gotycki krużganek, kilka bogato zdobionych kaplic z azulejos w mauretańskim wzorze Marvila (unikatowym na Maderze), drewniany sufit kasetonowy z motywami roślinnymi i galeonem oraz srebrne tabernakulum z 1671 roku. Co istotne historycznie — tu znajduje się grób João Gonçalvesa Zarco, odkrywcy Madery. Klasztor do niedawna był zamknięty dla zwiedzających (klauzura), ale po remoncie otwarto go ponownie w 2023 roku. Zwiedzanie z przewodnikiem. Do dziś mieszka tu kilka franciszkanek.

Miradouro Pico dos Barcelos

Popularny punkt widokowy na zachód od centrum, na wysokości ok. 355 m n.p.m. Panorama obejmuje całe Funchal, zatokę, port z wycieczkowcami i — przy dobrej pogodzie — Ilhas Desertas na horyzoncie. Widok jest „klasyczny”: miasto rozłożone amfiteatralnie pod tobą. Infrastruktura turystyczna na miejscu: parking, ławki, mała kawiarnia. Dojazd autem lub taksówką (ok. 10 minut z centrum), ewentualnie autobusem. Najlepiej o zachodzie słońca, gdy światło złoci dachy Funchal. To punkt dla tych, którzy chcą zobaczyć „to słynne zdjęcie” Funchal z góry.

Miradouro do Pináculo

Punkt widokowy na wschodnim krańcu Funchal, w parafii São Gonçalo, na wysokości 283 m n.p.m. Uznawany za jeden z najbardziej emblematycznych miradouro w mieście — i jedno z najczęściej fotografowanych miejsc na Instagramie. Widok jest nietypowy, bo patrzysz na Funchal nieco z boku — z klifów São Gonçalo widzisz zarys zatoki, port, całe miasto piętrzące się na zboczach i otwarty Atlantyk. Efekt jest inny niż z Pico dos Barcelos, gdzie jesteś nad miastem — tu masz perspektywę z dystansu.

Szczególnie warto tu być o zachodzie słońca — światło nad zatoką robi się wtedy wyjątkowe. Wieczorem, gdy miasto się rozświetla, widok jest równie dobry. Punkt jest niewielki (ok. 141 m²), tuż przy drodze, z ławkami. Dojazd autobusem nr 38 (przystanek Estalagem Montanha) lub samochodem — uwaga, parking to dosłownie 2–3 miejsca przy drodze.

Madeira Story Centre

Interaktywne muzeum opowiadające historię Madery od formacji wulkanicznej po współczesność — 14 milionów lat w ok. 1,5 godziny zwiedzania. Eksponaty historyczne, multimedia, rekonstrukcje (m.in. Napoleon odbierający wino Madery na pokładzie HMS Northumberland w drodze na Św. Helenę oraz kabina wodnosamolotu Aquila Airlines).

Na trzecim piętrze taras widokowy z panoramą na Funchal — wart wizyty nawet bez muzeum. Jest też restauracja (10% zniżki z biletem) i duży sklep z pamiątkami. Dobre miejsce na początek pobytu, żeby złapać kontekst historyczny wyspy, albo na deszczowy dzień.

Praktyczne informacje

Jak się poruszać po Funchal?

Centrum da się zwiedzać pieszo, ale pamiętaj – miasto jest strome. Dobre buty to podstawa. Alternatywy to autobusy miejskie Horários do Funchal (bilet z pojazdu ok. 2 EUR, z kartą GIRO taniej – ok. 1,35 EUR), taksówki, tuk-tuki turystyczne (popularny sposób na zwiedzanie między innymi tarasów widokowych).

Gdzie zjeść w Funchal?

W Funchal, jak w każdym turystycznym mieście, łatwą naciąć się na generyczną, tworzoną pod turystów i średnio smaczną kuchnię. Poniżej moje sprawdzone miejsca, gdzie zjesz smaczne, nie tylko lokalne dania.

Bar No 2 (właśc. Pub Number Two, Rua D. Carlos I 54-56, Zona Velha) – kultowe miejsce na prego, czyli maderski kanapkowy stek w bolo do caco. Ich „Prego Number Two” z bekonem, serem, pomidorem i sałatą to hit – wielu gości wraca tu codziennie. Ogromny wybór świeżych ponch (polecam pescador), a także Nikita czyli drink na bazie soku ananasowego, piwa i wina (dobrze przygotowany smakuje świetnie!). Ceny bardzo przystępne – dwa prego, piwa i kawa za niecałe 15 EUR.

Nata7 (3 lokale: Rua dos Ferreiros 69 / Rua Dr. Fernão de Ornelas 60 / Caminho Santa Quitéria 45) – pierwsza na Maderze sieć kawiarni poświęcona wyłącznie pastéis de nata. Działa od grudnia 2022, a receptura ma ponad 40 lat. Ciastka pieczone na miejscu, codziennie świeże – jeśli trafisz w dobry moment, dostaniesz je jeszcze ciepłe z pieca. Chrupiące ciasto, kremowe nadzienie, delikatna karmelizacja na wierzchu. Pastel de nata kosztuje ok. 1 EUR, a w zestawie z kawą – 1,50 EUR. Na Maderze to wyjątkowa cena, bo w wielu kawiarniach za samą natę zapłacisz więcej. Idealny przystanek na szybką słodką przerwę między zwiedzaniem.

Why Not? Restaurant Grill (Av. do Infante 28, przy Parku Santa Catarina) – przytulny grill z kuchnią śródziemnomorską i maderską. Smaczne bolo do caco, ale też dobra zupa rybna, ryby z grilla i soczyste steki. Średnia cena ok. 20 EUR za danie główne. W soboty muzyka na żywo. Warto zarezerwować stolik – miejsce jest popularne. Przez TheFork często dostępne zniżki (nawet 30%).

O Justiniano Garden (Av. do Infante 56) – jedno z niewielu miejsc w Funchal, gdzie espetada nadal przygotowywana jest tradycyjnie: mięso grillowane na otwartym ogniu na gałązce lauru. Lokal działa od 1987 roku – „Casa de Espetadas Madeirense”, jak sami o sobie mówią. Widać i czuć grill od razu po wejściu, szefowie kuchni pracują przy otwartym ogniu. Poza espetadą wołową (ok. 15 EUR) warto spróbować też wersji z łososiem lub krewetkami. Duży ogródek na zewnątrz. W sezonie wysokim rezerwuj wcześniej – kolejki mogą być spore.

Martucci (Estrada Monumental 314, okolice Lido) – tak naprawdę dwa lokale w jednym: restauracja z pełnym menu i pizzeria obok. Kuchnia włoska, ale robią też doskonałą espadę (pałasza czarnego) z sosem marakujowym – wizytówkę maderskiej kuchni w włoskim wydaniu. Świeże pasty, cienkie chrupiące pizze, dobre surf & turf. Menu degustacyjne ok. 20 EUR. Szef kuchni Filipe Fernandes, a dawniej pracujący tu zespół wywodzi się z legendarnego restaurantu Mozart. Muzyka włoska w tle, klimat przytulny.

Brunchology (Rua João Tavira 28, centrum) – stosunkowo nowy lokal śniadaniowy w Funchal. Shakshuka, pancakes z łososiem i burratą, bowle – menu nowoczesne i dobrze wykonane. Opcje wegańskie i bezglutenowe. Otwarte codziennie 9:00–18:00. Fajne miejsce na powolne, treściwe śniadanie przed dniem wędrówek.

Banana’s Pub (Largo do Corpo Santo 20, Zona Velha, przy kaplicy Corpo Santo) – klimatyczny pub w starym mieście ze świetnym picado – kawałkami mięsa podsmażonymi na patelni z frytkami, idealnymi do jedzenia na siedząco przy piwie. Znany też z muzyki na żywo prawie codziennie, bananowego piwa (Madeira Beer Lab: Weiss Banana) i domowych ponch. Dobre miejsce na wieczorny chill po zwiedzaniu.

Fala Fala Vege Food (Arcadas de São Francisco 18, centrum Funchal) – ukryty w pasażu handlowym wegańsko-wegetariański lokal, założony przez Polaków. Menu inspirowane podróżami właścicieli – dominuje kuchnia bliskowschodnia: falafele, tortille orientalne, hummus z chlebkiem. Burgery wegańskie z domowymi frytkami ok. 10 EUR. Codziennie inne danie dnia i ciasto dnia. Mają też opcje bezglutenowe i najlepszą sangrię jaką piłam w Funchal.

Ákua by Chef Júlio Pereira (Rua dos Murças 6, stare miasto) – to najwyższa półka na tej liście. Polecana przez Roberta Makłowicza, wpisana do przewodnika Michelin 2025, prowadzona przez szefa kuchni Júlio Pereirę. Kuchnia oparta na lokalnych owocach morza – w witrynie codziennie świeży połów. Sardynki z bakłażanem i marakują, tacos z bacalhau, ryż z owoców morza. Otwarta kuchnia, gdzie widzisz jak szef pracuje. Ceny wyższe niż w typowych lokalach – ok. 30–50 EUR za osobę bez napojów – ale to też zupełnie inna liga. Rezerwacja obowiązkowa.

Funchal z psem

Tesla, moja suczka, była gwiazdą Funchal – localsi ją rozpoznawali na ulicach. Funchal jest zaskakująco dog-friendly jak na południowoeuropejskie miasto:

• Restauracje – w ogródkach pieski mile widziane, wewnątrz raczej nie.
• Parki – St Catarina i Jardim Municipal bez problemu z psem.
• Monte Palace – tak, można wejść z psem!
• Fortaleza do Pico – podejście strome, ale z psem jak najbardziej możliwe.
• Promenada – idealna na wieczorny spacer z pupilem.

Funchal nocą

Funchal nocą to oddzielne doświadczenie. Madera generalnie jest dość bezpieczna – chodziłam nocą po Funchal chętniej niż po Wrocławiu, to na pewno. Miasto jest dobrze oświetlone, a wieczorna promenada i Zona Velha z muzyką na żywo tworzą zupełnie inny klimat niż w dzień. Szczególnie w okresie świątecznym (od połowy listopada) Funchal rozbłyskuje tysiącami świateł – oświetlone ulice, katedra otoczona świecącymi aniołami, kolorowe dekoracje na każdej alejce.

Kulminacją jest sylwester – pokaz sztucznych ogni wystrzeliwanych z ponad 50 stanowisk rozświetla niebo nad Funchal przez ok. 10 minut. Jest to jeden z najbardziej znanych sylwestrowych pokazów fajerwerków na świecie.

Podsumowanie

Funchal to więcej niż baza wypadowa na szlaki – to żywe miasto z ponad pięciusetletnią historią, polskimi akcentami i prawdziwym charakterem. Od katedry z mudéjarskim sufitem, przez polskie pomniki, po koncerty w anglikańskim kościele i widoki z Fortaleza do Pico – warto poświęcić mu czas. I warto tu nie tylko przyjechać, ale zamieszkać choć na chwilę.